Na Górze Katedralnej, 50 m na wschód od nasypu Wysokiej Górki, na terenie tzw. Ogrodu Różańcowego, znajduje się studnia o blisko 700-letniej historii.
Obiekt ten przez wielu badaczy starożytności chełmskich utożsamiany ze studnią opisaną w Kronice Halicko-Wołyńskiej pod datą 1256; …studnia była obok wieży murowanej na grodzie wysokim.., ma długowieczną metrykę. Archiwalia potwierdzają, że studnia była użytkowana jeszcze w latach dwudziestych XX wieku.
Prowadzący, w latach 1910-1912, badania archeologiczne na Wysokiej Górce, rosyjski architekt, Piotr Pokryszkin, swoimi zainteresowaniami naukowymi objął też znajdującą się w pobliżu studnię. Ten wybitny znawca architektury uznał, że obiekt ten jest tą studnią, o której mówi Kronika i powstanie jej powiązane jest z czasami Daniela Halickiego, zauważając jednocześnie podobieństwo w budowie cembrowiny studni do murowanej wieży w Stołpiu, będącej niekwestionowanym dziełem średniowiecznych budowniczych.
Również polski architekt Wiktor Zin, prowadzący prace badawcze na terenie grodziska „Wysoka Górka”, w latach 1965-1966, dokonał lustracji studni. W wielu wywiadach prasowych, podkreślał unikatowość murowanej studni i zgadzał się z jej średniowieczną metryką.
W roku 1996, w związku z projektem utworzenia rezerwatu archeologicznego na Wysokiej Górce, przeprowadzone zostały prace penetracyjne wewnątrz studni. Całość tych prac, przeprowadzonych przez archeologów z Łódzkiego Klubu Eksploratorów, została zadokumentowana, dzięki czemu powstał film (link poniżej) ukazujący wnętrze studni i umożliwiający opis konstrukcji jej kamiennej cembrowiny. Studnia została wydrążona w litej, kredowej skale i obmurowana płytkami łamanego piaskowca trzeciorzędowego o różnej grubości (od 5 do 15 cm), układanych ściśle i łączonych dobrze przetartą zaprawą wapienną. Murowana cembrowina, o przekroju zbliżonym do koła, średnicy 2, 1 – 2,2 m i potwierdzonej w trakcie prac penetracyjnych głębokości 46 m, utrzymała swoją pierwotną konstrukcję w stanie prawie nienaruszonym do dnia dzisiejszego. W trakcie prac dokumentacyjnych stwierdzono jedynie ślady prac naprawczych, w postaci betonowych obmurowań niszy o charakterze prawdopodobnie schronieniowym (?) i zamurowania cegłą drugiego otworu-niszy, znajdującego się w murze cembrowiny nieco powyżej pierwotnego lustra wody.
W trakcie prac eksploracyjnych na dnie studni odsłonięto konstrukcję z cegieł, tzw. kosz, który został zbudowany w czasach nowożytnych (według ustaleń odkrywców), niszcząc najprawdopodobniej pierwotne, średniowieczne dno obiektu. Ponadto stwierdzono, że murowaną cembrowinę wspierają, w podstawie, belki drewniane, połączone na zasadzie konstrukcji zaciosowo – zrębowej, drewnianymi, zaostrzonymi palami.
Z powodu niedokończenia eksploracji partii przydennych obiektu i braku dobrze datujących materiałów zabytkowych, chronologię obiektu zakładano ustalić poprzez analizę próbek zaprawy z muru cembrowiny oraz próbek z drewnianej podpory kamiennej obudowy. Ten postulat badawczy udało się zrealizować dopiero wiosną 2018 roku. Archeolodzy z Muzeum Ziemi Chełmskiej we współpracy z naukowcami z Wydziału Nauk o Ziemi UMCS w Lublinie podjęli się zorganizowania zjazdów do studni w celu precyzyjnego pobrania próbek zapraw z murowanej cembrowiny oraz drewna z drewnianej podwaliny tego obiektu.
Analiza prób drewna, metodą węgla radioaktywnego C14, wykazała czas powstania tej drewnianej konstrukcji w dnie studni, na lata 1688-1730, co należałoby wiązać raczej z pracami remontowymi w tym obiekcie, a nie jego budową.
Natomiast analizy prób zapraw murarskich wykonane w laboratorium w Zurichu wskazują na budowę studni co najmniej w XIV wieku oraz potwierdzają fakt prac naprawczych wykonywanych w badanym obiekcie w czasie od XVII do XX wieku.
Tekst: Teresa Mazurek
Zachęcamy do zapoznania się z materiałem filmowym zarejestrowanym podczas eksploracji studni w 1997 roku.