Okna pamięci – Chawa (Ewa) Biderman Biały
Fot. Chawa (Ewa) Biały z domu Biderman
Zbiory Brachy Rosenberg
Na fotografii wykonanej w Chełmie w 1928 roku uwieczniona została młoda Chawa (Ewa) Biderman, urodzona w 1910 roku, córka Efraima Dowa i Lei z domu Gladman. Rodzina Biedermanów pielęgnowała głęboko zakorzenione tradycje chasydzkie, wywodzące się z dynastii Radzynerów z Radzynia oraz duchowego dziedzictwa cadyka Dawida z Lelowa.
Wychowywała się wraz z rodzeństwem — Ester, Abrahamem Chaimem i Uzjelem w domu przy ulicy Lubelskiej 21. Kształciła się w Gimnazjum Żydowskim, koedukacyjnej placówce prowadzonej przez Gminę Żydowską od 1918 roku, z siedzibą przy ulicy Narutowicza 9. W 1930 roku, w wyniku decyzji migracyjnej podjętej przez całą rodzinę, wyemigrowała do RPA, gdzie zamieszkała w Johannesburgu. W 1933 roku zawarła związek małżeński ze Szmuelem Białym.
Związek Chawy z rodzinnym Chełmem pozostał żywy przez całe jej życie. W 1954 roku, już jako Ewa Bialy, była jedną z autorek rozdziału w Księdze Pamięci Chełma1 („Yizkor Book Chelm”). W tekście zatytułowanym „Gimnazjum Żydowskie w Chełmie” podzieliła się wspomnieniami z czasów szkolnych, kreśląc obraz środowiska edukacyjnego, które mimo trudnych warunków politycznych i społecznych było ostoją żydowskiego ducha i postępu intelektualnego w międzywojennej Polsce. Gimnazjum to odegrało istotną rolę w kształtowaniu tożsamości i edukacji żydowskiej młodzieży w okresie międzywojennym. Szkoła działała w języku polskim, lecz oferowała również naukę hebrajskiego, historii Żydów, Chumaszu i Tanachu. Posiadała nowoczesne zaplecze dydaktyczne, w tym laboratorium fizyczne, bibliotekę i sale wykładowe. Wspomnienia Chawy Biderman-Bialy, stanowią cenny materiał źródłowy dla badaczy i potomków chełmskiej diaspory. Zapisują nie tylko historię jednej szkoły, ale także losy pokolenia, które w cieniu nadchodzącej zagłady potrafiło budować przyszłość przez edukację i silną tożsamość kulturową.
Chawa (Ewa) Biderman-Biały
Bracha Rosenberg Collection
In a photograph taken in Chełm in 1928, a young Chawa (Ewa) Biderman is depicted the daughter of Efraim Dow and Lea (née Gladman).
The Biederman family upheld deeply rooted Hasidic traditions, tracing their spiritual heritage to the Radzyner (Radzyń) dynasty and the legacy of the tzaddik Dawid of Lelów. Chawa grew up with her siblings Ester, Abraham Chaim, and Uziel in a house at 21 Lubelska Street. She attended the Jewish Gymnasium in Chełm a coeducational school established and run by the Jewish Community from 1918, located at 9 Narutowicza Street. Chawa was a student there in the 1920s. In 1930, following a family decision to emigrate, she left Chełm with her relatives for the Union of South Africa, settling in Johannesburg. Three years later, in 1933, she married Szmuel Biały. Chawa’s connection to her hometown of Chełm remained strong throughout her life. In 1954, by then known as Ewa Bialy, she contributed a chapter to the Yizkor Book of Chelm. In her essay titled “The Jewish Gymnasium in Chełm,” she shared vivid memories of her school years, portraying an educational environment that despite difficult political and social circumstances served as a bastion of Jewish spirit and intellectual advancement in interwar Poland. The Gymnasium played a key role in shaping the identity and education of Jewish youth during that time. While Polish was the main language of instruction, the school also offered courses in Hebrew, Jewish history, Chumash, and Tanakh. It was equipped with modern educational facilities, including a physics laboratory, a library, and lecture halls.
Chawa Biederman-Bialy’s recollections are a valuable historical resource for researchers and descendants of the Chełm Jewish diaspora. They preserve not only the story of a single school but also the legacy of a generation that, in the shadow of impending catastrophe, sought to build a future through education and a resilient cultural identity.
- (Izker – buch Chelm = Commemoration book Chelm [Księga pamięci Chełma], red. Mejlech Bakalczuk – Felin, Johannesburg, 1954) ↩︎