Okna pamięci – Chaim Feder z rodziną
Fot. od lewej: Chaim Feder, Ester Chana Feder z domu Sztern, obok siostra Ester z mężem,
lata 30. XX wieku, Park Miejski w Chełmie
Zbiory rodziny Feder
Chaim Feder, urodził się w 1912 roku w Dubience, skąd jego rodzina wkrótce przeprowadziła się do Chełma. Dorastał przy ul. Reformackiej 6 wraz z kilkorgiem rodzeństwa oraz rodzicami – Lejbem Federem, szewcem, i Szejwą z domu Kelner. Był mężem Estery (z domu Sztern) i ojcem dwóch synów: Szymka i Mońka. Prowadził dobrze prosperujący zakład krawiecki i miał klientów zarówno żydowskich, jak i polskich z którymi utrzymywał serdeczne relacje, kontakty te miały odegrać kluczową rolę w czasie wojny.
Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Chełma w 1939 roku Chaim, wraz ze szwagrami, zdecydował się wysłać żony i dzieci do rodzinnej Dubienki, w przekonaniu, że w małej wsi będą bezpieczniejsze. Sam przedostał się przez Bug na tereny zajęte przez Związek Radziecki. W Moskwie został jednak zatrzymany przez NKWD i deportowany do łagru w Republice Komi. Po ogłoszeniu amnestii w czerwcu 1940 roku w wyniku włączenia wschodnich terenów II Rzeczypospolitej do ZSRR został zwolniony i osiedlił się w Kowlu, gdzie podjął pracę w fabryce odzieżowej. W sierpniu 1942 roku, podczas likwidacji kowieńskiego getta, cudem uniknął śmierci. Dwukrotnie uratował go dawny polski klient, pracownik kolei, który wypożyczył mu mundur kolejarza, umożliwiając bezpieczne przemieszczanie się. Dzięki temu udało mu się powrócić do Chełma, gdzie zarejestrował się jako robotnik przymusowy. Uczestniczył w grzebaniu ciał po masowych egzekucjach, przeprowadzonych na cmentarzu żydowskim w Chełmie (o czym zeznawał na procesie esesmana Hugo Raschendorfera, w Monachium w 1968 roku). Będąc już w Chełmie dowiedział się o tragicznej śmierci swojej żony Ester, dzieci i pozostałych członków rodziny, zamordowanych w Sobiborze.
Pomoc okazały mu dwie mieszkanki Chełma — pani Stelska oraz pani Dziurawiec? (nazwisko podane przez rodzinę może być nieprecyzyjne), które dostarczały mu żywność, ryzykując własne życie. W listopadzie 1942 roku Chaim znalazł schronienie w domu jednej z nich. W zamian za ukrycie szył dla niej ubrania. W tym samym domu ukrywał się również Szlojma Czesner, który za możliwość pozostania w kryjówce płacił polskiej gospodyni. Wkrótce do ich kryjówki dołączyła także Luba Izakson (zob. biogram: Luba Izakson)
Choć dzieliła ich znaczna różnica wieku i wcześniej się nie znali, w ukryciu nawiązała się między nimi głęboka więź. Wkrótce po wyzwoleniu Chełma w lipcu 1944 roku Luba i Chaim zawarli związek małżeński. Ich wizerunki znalazły się na jednym z najbardziej znanych zdjęć przedstawiających ocalałych z Sobiboru, wykonanym w sierpniu 1944 roku w Chełmie — choć sami nie byli więźniami obozu, dzielili los ofiar i ocalałych. Oboje dołączyli do personelu szpitalnego 1. Armii Wojska Polskiego. W 1946 roku wyjechali do Niemiec, gdzie przebywali w obozie przejściowym dla uchodźców. Trzy lata później, w 1949 roku, wyemigrowali do Izraela.
Photo, from left: Chaim Feder, Ester Chana Feder (née Sztern),
next to her—Ester’s sister with her husband, 1930s, City Park in Chełm
Feder Family Collection
Chaim Feder was born in 1912 in Dubienka, but shortly after, his family moved to Chełm. He grew up at 6 Reformacka Street, along with several siblings and his parents – Lejba Feder, a shoemaker, and Szejwa, née Kelner. He was married to Ester (née Sztern) and was the father of two sons: Szymek and Mońek. He ran a well-established tailoring shop and had both Jewish and Polish clients, with whom he maintained warm relationships. These connections would play a crucial role during the war.
After the German occupation of Chełm in 1939, Chaim, together with his brothers-in-law, decided to send his wife and children to his family’s hometown of Dubienka, believing they would be safer in the small village. He himself managed to cross the Bug River into Soviet-occupied territory. However, in Moscow, he was arrested by the NKVD and deported to a labor camp in the Komi Republic. After an amnesty was declared in June 1940, as part of the integration of Eastern Poland into the USSR, he was released and settled in Kowel, where he found work in a clothing factory. In August 1942, during the liquidation of the Kovno ghetto, he miraculously escaped death. Twice he was saved by a former Polish client, a railway worker on the Chełm-Kowel line, who lent him a railway uniform, allowing him to move around safely. This enabled him to return to Chełm, where he registered as a forced laborer. He participated in burying bodies after mass executions conducted at the Jewish cemetery in Chełm (which he testified about in the trial of SS man Hugo Raschendorfer in Munich in 1968).
Once back in Chełm, he learned of the tragic death of his wife, children, and other family members, who were murdered in Sobibor.
Two women from Chełm, Mrs. Stelska and Mrs. Dziurawiec (the spelling of the latter’s surname is uncertain), helped him by bringing him food, risking their own lives. In November 1942, Chaim found shelter in one of their homes. In exchange for the hiding, he sewed clothes for her. In the same house, Szlojma Czesner was also in hiding; he paid the Polish hostess for the opportunity to remain in the shelter.
Soon, Luba Izakson joined their hideout (see biographical entry: Luba Izakson).
Although there was a significant age difference between them and they had not known each other before, a deep bond developed between them while in hiding. Shortly after the liberation of Chełm in July 1944, Luba and Chaim married. Their images appeared in one of the most famous photographs of Sobibor survivors, taken in August 1944 in Chełm. Though they were not prisoners of the camp themselves, they shared the fate of the victims and survivors. Both of them joined the medical staff of the 1st Polish Army. In 1946, they moved to Germany, where they stayed in a refugee transit camp. Three years later, in 1949, they emigrated to Israel.
