Okna Pamięci
Kliknięcie w podpis przenosi na stronę z biogramem.
Clicking on the caption takes you to the biography page
„Okna Pamięci” to projekt stworzony z potrzeby pamiętania i pragnienia opowiedzenia na nowo historii społeczności żydowskiej Chełma — historii, która została brutalnie przerwana, ale nigdy nie powinna zostać zapomniana. Głównym celem wystawy jest upamiętnienie dawnych mieszkańców miasta poprzez sztukę fotografii. Medium ciche, ale pełne emocji, dające możliwość spotkania twarzą w twarz z tymi, którzy kiedyś stanowili część tętniącego życiem Chełma.
W przestrzeni miejskiej w oknach budynku kamienicy przy ul. Kopernika 1, przez które kiedyś sami spoglądali na świat dziś patrzymy na nich my. Portrety prezentowane na wystawie to uczestnicy codziennego życia miasta, rzemieślnicy, sklepikarze, urzędnicy, rodziny, sąsiedzi, ale także osoby anonimowe, o których wiemy niewiele. Osoby, które tworzyły społeczną tkankę Chełma. Często nie znamy ich imion, ale chcemy spojrzeć na nich z czułością
z takim uczuciem, z jakim wspomina się bliskich, którzy odeszli. Każde zdjęcie to urywek życia, zatrzymany moment, który zasługuje na uwagę i pamięć.
Nasza wystawa została umieszczona w oknach budynku znajdującego się na trasie dziedzictwa kulturowego Chełma, w pobliżu Rynku, Małej synagogi i cerkwi prawosławnej pw. św. Jana Teologa. W ten sposób staje się naturalną częścią miasta i zaproszeniem do refleksji nad jego wielokulturową przeszłością nad tym, jak różnorodność była kiedyś siłą wspólnoty, wielkim fundamentem miasta. Z najdrobniejszych fragmentów wspomnień rodzinnych, fotografii i rozproszonych dokumentów staraliśmy się odtworzyć losy każdego z naszych „bohaterów”, przywrócić im imię, twarz i tożsamość. Każde zdjęcie to świadectwo istnienia — zatrzymany moment życia, który domaga się uwagi i zasługuje na pamięć. Otwieramy przestrzeń do poznawania historii dla przechodniów i turystów, dla wszystkich, którzy chcą zgłębiać lokalne dziedzictwo w sposób zaangażowany.
„Okna Pamięci” to również hołd złożony potomkom Chełmian żyjącym dziś w Izraelu, Brazylii i Stanach Zjednoczonych, którzy podzielili się z nami swoimi prywatnymi zbiorami fotograficznymi i wspomnieniami. Zdjęcia pochodzą głównie z okresu międzywojennego (1918–1939) i zostały wykonane w chełmskich atelier fotograficznych. Niech ta wystawa będzie zaproszeniem do patrzenia i do przypominania sobie, że za każdą fotografią kryje się opowieść ludzka, wielowarstwowa, wielokulturowa. Opowieść, którą warto usłyszeć.
„Okna Pamięci” nie mogłyby powstać bez wsparcia osób i instytucji, którym pragniemy wyrazić naszą wdzięczność. Dziękujemy Dominice i Emilowi Majukom oraz Ośrodkowi „Brama Grodzka – Teatr NN”, Stowarzyszeniu Żydowski Instytut Historyczny. Szczególne podziękowania kierujemy do potomków chełmskich Żydów, którzy podzielili się z nami bezcennymi, zbiorami zdjęć: Shlomit Beck, Yael Feder Devonshire, Rivka Folkman, Blima Lorber, Tiri Rabinowitz, Yael Reisfeld Ildis, Renata Reisfeld, Bracha Rosenberg, Vered Rotman, Michal Shargil Ben Sira. Bez Waszej pamięci i zaangażowania ten projekt nie mógłby zaistnieć.
Do tych podziękowań pragniemy również dołączyć wyrazy wdzięczności dla Przedsiębiorstwa Usług Mieszkaniowych w Chełmie za udostępnienie okien kamienicy do prezentacji wystawy.
Ulica Kopernika
Ulica Kopernika to jedno z najbardziej charakterystycznych miejsc Chełma, pełne historii i architektonicznego uroku. Jej obecny układ zaczął kształtować się już w XVIII wieku, a nazwę nadano w 1923 roku. Szczególnie interesująca jest jej górna część wkomponowana w teren dawnych wałów miejskich, z zabytkowymi budynkami, takimi jak Mała synagoga czy cerkiew pw. św. Jana Teologa. W okresie międzywojennym ulica Kopernika była jednym z najważniejszych punktów Chełma, pełna sklepów, zakładów rzemieślniczych
i kulturalnych wydarzeń. Dziś wciąż zachwyca swoim klimatem i przypomina,
o wielokulturowej przeszłości miasta.
Fotografie prezentowane w ramach wystawy Okna Pamięci pojawiły się w oknach kamienicy przy ulicy Kopernika 1 — dawniej Wesołej — w samym sercu przedwojennego Chełma. To miejsce nie zostało wybrane przypadkowo. Kamienica ta tętniła życiem była domem dla wielu rodzin, przestrzenią codziennych spotkań, pracy i handlu. Z księgi meldunkowej wiemy, że w okresie międzywojennym właścicielem budynku przy Kopernika 1, był Szyja Binsztok. Mieszkańcami kamienicy byli m.in.: Stanisław Rubinzon, Natalia Libnicka, Szulim Mantel, Chaim-Mendel Kac, Josef-Nuta Czesny, Cypa Dreksler, Srul-Josef Rabinowicz, Chana Mandelkiern, Lejbusz Tulman, Rywka-Jochawet Klerer, Józef Syniada, Jan Ziemlewski. Kamienica pełniła także ważną funkcję usługowo-handlową. W jej wnętrzach działały małe, lokalne biznesy, które tworzyły codzienność mieszkańców Chełma: Szloma Frajman prowadził sprzedaż obuwia, Jan Iwaniak zajmował się dystrybucją tytoniu, Dawid Rajchbind sprzedawał mięso, Rywka Zajden i I. Kramer oferowali artykuły spożywcze, J. Cymerman handlował skórami a Rywka Klerer prowadziła herbaciarnię.
Historia, którą trzeba opowiadać na nowo
Losy chełmskiej społeczności żydowskiej w czasie II wojny światowej to historia tragiczna, będąca odzwierciedleniem losu Żydów w całej okupowanej Polsce. Przed wojną Chełm był ważnym ośrodkiem życia żydowskiego – wielowiekowa obecność, synagogi, liczne sztible, chedery, szkoły, organizacje społeczne i religijne nadawały miastu szczególny charakter. Społeczność żydowska stanowiła blisko połowę mieszkańców miasta. Wybuch wojny w 1939 roku przyniósł koniec tej egzystencji. Żydzi z Chełma, podobnie jak w innych częściach Generalnego Gubernatorstwa, zostali stłoczeni w getcie, gdzie panowały głód, choroby i skrajne warunki życia. Było to etapem przejściowym przed deportacjami do obozu śmierci w Sobiborze. Pozostali ginęli w egzekucjach na miejscu lub w innych ośrodkach eksterminacji. W ten sposób niemal cała społeczność żydowska Chełma przestała istnieć. Niektórzy próbowali się ratować uciekając z miasta, ukrywając się w pobliskich wsiach, lasach lub „po aryjskiej stronie”. Taka ucieczka była niezwykle trudna i niebezpieczna, nie tylko z powodu niemieckiego terroru, ale też z braku zaufanych ludzi oraz ryzyka denuncjacji. Mimo to znalazły się osoby, które Żydom pomagały – za cenę własnego życia. Inni, przewidując nadchodzące niebezpieczeństwo, podjęli decyzję o ucieczce na wschód. Tam jednak wielu z nich spotkały nowe represje: zostali deportowani w głąb ZSRR na Syberię, do Kazachstanu, Uzbekistanu gdzie wiedli życie wygnańców, zmagając się z biedą, głodem, rozłąką i niewolniczą pracą. Po wojnie tylko nieliczni Żydzi wrócili do Chełma. Czekało ich poczucie pustki po bliskich, po sąsiadach, po całym świecie, który przestał istnieć. Dla niektórych powrót do miasta dzieciństwa okazał się niemożliwy także ze względów bezpieczeństwa. Klimat powojennej Polski, naznaczony wciąż obecnym antysemityzmem i pogromami, sprawił, że wielu ocalałych podjęło decyzję o ostatecznym wyjeździe. Kierowali się do Izraela, Stanów Zjednoczonych, Kanady czy Ameryki Południowej. Dla nich Polska stała się krajem straconego dzieciństwa, bólu i żałoby.
Zostały fotografie. Zostały wspomnienia. Zostały twarze.
Windows of Memory is a project inspired by the need to remember and the determination to retell the story of Chełm’s Jewish community—a history that was brutally interrupted but must never be forgotten. The main goal of this exhibition is to commemorate the city’s former residents through the medium of photography—a quiet yet powerful form of expression, offering a chance to come face to face with those who once shaped the vibrant life of Chełm.
Displayed in the windows of the townhouse at 1 Kopernika Street—windows through which they once looked out at the world—we now look back at them. The portraits featured in this exhibition capture participants in the city’s everyday life: artisans, shopkeepers, clerks, families, neighbors, and also anonymous individuals about whom little is known. These were the people who formed the social fabric of Chełm. Often, we do not know their names, but we look upon them with tenderness—like one remembers lost loved ones. Each photograph is a fragment of life, a suspended moment that deserves attention and remembrance.
Our exhibition is placed in the windows of a building situated along Chełm’s cultural heritage trail, near the Market Square, the Small Synagogue, and the Orthodox Church of St. John the Theologian. In this way, it becomes a natural part of the city and an invitation to reflect on its multicultural past—on how diversity was once a source of community strength and a foundation of the city. From fragments of family memories, photographs, and scattered documents, we have tried to reconstruct the lives of each of our “protagonists,” to restore their names, faces, and identities. Each photo is a testimony of existence—a moment of life that demands attention and deserves to be remembered.
We open this space for passersby and tourists alike—for all who wish to engage deeply with local heritage. Windows of Memory is also a tribute to the descendants of Chełm’s Jews now living in Israel, Brazil, and the United States, who generously shared with us their personal photo collections and family stories. Most of the images date from the interwar period (1918–1939) and were taken in Chełm’s photographic studios. May this exhibition serve as an invitation—to look, and to remember that behind every photograph lies a human story: layered, diverse, and worth hearing.
Windows of Memory could not have been created without the support of individuals and institutions to whom we express our deepest gratitude. We thank Dominika and Emil Majuk, the “Grodzka Gate – NN Theatre” Centre, and the Jewish Historical Institute Association. Special thanks go to the descendants of Chełm’s Jews who entrusted us with their invaluable photo archives: Shlomit Beck, Yael Feder Devonshire, Rivka Folkman, Blima Lorber, Tiri Rabinowitz, Yael Reisfeld Ildis, Renata Reisfeld, Bracha Rosenberg, Vered Rotman, Michal Shargil Ben Sira. Without your memory and commitment, this project would not have been possible.
We also extend our sincere thanks to the Municipal Housing Services in Chełm for making the windows of the townhouse available for this exhibition.
Kopernika Street
Kopernika Street is one of Chełm’s most distinctive locations, rich in history and architectural charm. Its current layout began to take shape in the 18th century, and it received its name in 1923. Especially noteworthy is its upper section, built into the site of the former city ramparts and featuring historical buildings such as the Small Synagogue and the Orthodox Church of St. John the Theologian. In the interwar period, Kopernika Street was one of Chełm’s key thoroughfares, lined with shops, artisan workshops, and sites of cultural activity. Today, it still enchants visitors and evokes the city’s multicultural past.
The Windows of Memory photographs appear in the windows of a townhouse at 1 Kopernika Street—formerly known as Wesoła Street—at the very heart of prewar Chełm. This site was not chosen by chance. The building once teemed with life: it was home to many families and a space for everyday interaction, work, and commerce. According to the residency register, the interwar owner of 1 Kopernika was Szyja Binsztok. Other residents included: Stanisław Rubinzon, Natalia Libnicka, Szulim Mantel, Chaim-Mendel Kac, Josef-Nuta Czesny, Cypa Dreksler, Srul-Josef Rabinowicz, Chana Mandelkiern, Lejbusz Tulman, Rywka-Jochawet Klerer, Józef Syniada, and Jan Ziemlewski.
The building also played an important role in local trade and services. Within its walls operated small, local businesses that shaped Chełm’s daily life: Szloma Frajman sold shoes, Jan Iwaniak distributed tobacco, Dawid Rajchbind was a butcher, Rywka Zajden and I. Kramer sold groceries, J. Cymerman dealt in leather, and Rywka Klerer ran a tea shop.
A story that must be told again.
The fate of Chełm’s Jewish community during World War II is a tragic story, mirroring the experience of Jews across occupied Poland. Before the war, Chełm was a vibrant center of Jewish life—centuries of presence, synagogues, numerous shtiblekh, cheders, schools, and religious and social organizations gave the city a distinctive character. Jews made up nearly half of Chełm’s population.
The outbreak of war in 1939 brought that life to an end. Like Jews elsewhere in the General Government, Chełm’s Jews were forced into a ghetto, where hunger, disease, and horrific conditions prevailed. The ghetto became a staging ground for deportations to the Sobibor death camp. Others were murdered in local executions or at other extermination sites. Nearly the entire Jewish population of Chełm was wiped out.
Some tried to escape—fleeing the city, hiding in nearby villages or forests, or attempting to pass on the „Aryan side.” Such efforts were extraordinarily difficult and dangerous, not only because of the German terror but also due to the lack of trusted allies and the constant threat of denunciation. Still, some individuals risked their lives to help. Others, foreseeing the danger, fled eastward—only to face new forms of repression: deportation deep into the Soviet Union, to Siberia, Kazakhstan, or Uzbekistan, where they lived as exiles, struggling with poverty, hunger, separation, and forced labor.
After the war, only a handful of Jews returned to Chełm. They were met with the void left by murdered loved ones, vanished neighbors, and a lost world. For some, returning to their childhood city proved impossible for safety reasons. Postwar Poland, still marked by antisemitism and pogroms, drove many survivors to leave for good—heading to Israel, the United States, Canada, or South America. For them, Poland became a land of lost childhood, pain, and mourning.
What remains are the photographs. What remains are the memories. What remains are the faces.
Autorka wystawy/Author of the exhibition: Dorota Bida