Początki Muzeum Ziemi Chełmskiej sięgają 1919 roku kiedy to Wiktor Ambroziewicz – dyrektor Państwowym Gimnazjum im. Stefana Czarnieckiego i pierwszy kustosz muzeum, przejął opiekę nad 164 ocalałymi po I wojnie światowej przedmiotami zakwalifikowanymi jako eksponaty posiadające wartość zabytkową, które wcześniej gromadzone były w Muzeum Cerkiewno – Archeologicznym przy prawosławnym Bractwie św. Bogurodzicy. Były to przede wszystkim obrazy i rzeźby unickie. Stanowiły one trzon kolekcji nowo powstałego muzeum w Chełmie. 1 maja 1920 roku Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zatwierdziło tymczasowy regulamin szkoły, w strukturze której wyodrębniono Muzeum Ziemi Chełmskiej. W 1931 roku w uznaniu dla zasług założyciela, muzeum otrzymało imię Wiktora Ambroziewicza. Wyodrębnienie działu etnograficznego nastąpiło w 1935 roku po powołaniu na dyrektora Mariana Lipskiego. Pierwotnie dział nosił nazwę „ludoznawczy”, a jego zbiory stanowiły: pisanki, elementy strojów ludowych, przedmioty związane z rolnictwem, jak również niewielka ilość drewnianych rzeźb[1].
II wojna światowa przyniosła dotkliwe straty w inwentarzu Muzeum Ziemi Chełmskiej. Sięgnęły one blisko 90 % zgromadzonych zbiorów działu unickiego (znacznie ucierpiały też pozostałe działy). W dziale etnografii zniszczeniu uległ zbiór ponad 150 pisanek, część strojów ludowych i narzędzi rolniczych.
Po zakończeniu wojny ówczesny dyrektor gimnazjum Marian Lipski oraz kustosz muzeum Kazimierz Janczykowski przystąpili do odtworzenia muzeum i zabezpieczenia ocalałych zbiorów. 1 stycznia 1950 r. decyzją Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki muzeum przekazano w „zarząd i użytkowanie Państwa”. Otrzymało ono wówczas nazwę Państwowe Muzeum w Chełmie. Wtedy też po raz pierwszy pojawia się nazwa działu etnograficznego, występującego wcześniej jako dział ludoznawczy.
Opracowywaniem zbiorów etnograficznych w początkowym okresie istnienia działu zajmował się przede wszystkim Kazimierz Janczykowski. Później, od połowy lat 60-tych XX w. Stanisław Skibiński, przy wsparciu etnografów z Muzeum Lubelskiego w Lublinie. Pomoc pochodziła również od Sekcji Badania Sztuki Ludowej Polskiego Instytutu Sztuki z Krakowa pod kierownictwem prof. Romana Reinfussa oraz z Państwowego Instytutu Sztuki z Warszawy, które to instytucje w 1959 roku zajęły się opracowaniem zabytków sztuki ludowej z chełmskiego muzeum.
W 2. połowie lat 60- tych XX w. zaczęto wprowadzać karty katalogu naukowego oraz karty magazynowe, zakładane odtąd na bieżąco w miarę wpływu kolejnych nabytków do zbiorów.
Ważną datą w historii muzeum był 20 lipca 1969 r., kiedy to udostępniono zwiedzającym 2 stałe wystawy – etnograficzną i przyrodniczą, w wyremontowanym budynku przy ulicy Lubelskiej 55.
W związku z reformą administracyjną i utworzeniem nowego województwa chełmskiego podjęto decyzję o specjalizacji poszczególnych placówek muzealnych województwa. Etnografią miało zajmować się Muzeum w Krasnymstawie i tam też przeniesiono większość zbiorów działu. Po przekazaniu zabytków (trafiły również do Muzeum we Włodawie oraz Lubartowie) nastąpiła przerwa w funkcjonowaniu działu. W statucie Muzeum Okręgowego w Chełmie w 1985 roku w paragrafie dotyczącym organizacji muzeum, nie występuje dział etnografii.
Kolejny statut z 1992 roku wymienia już dział etnografii. W jego charakterystyce zaznaczono, iż znajduje się on w odbudowie. Jako pierwszy punkt zakresu działalności wymieniono „odtworzenie zbiorów Muzeum Chełmskiego poprzez odebranie eksponatów zdeponowanych w muzeach w Krasnymstawie i Włodawie”.
W rzeczywistości do reaktywacji działu przystąpiono w 1995 roku. W sprawozdaniu do Głównego Urzędu Statystycznego za 1995 rok pojawiają się w rubryce „zbiory muzealne” przedmioty z działu etnografii (w ilości jedynie 8 sztuk). Kolejny rok zakończony został liczbą 60 muzealiów, 1997 – to 301 eksponatów etnograficznych.
Do odzyskiwania muzealiów z Muzeum w Krasnymstawie przystąpiono w 1999 roku. 3 protokoły z tego roku zawierają łącznie 533 pozycje, zaś w 2002 roku na dodatkowym protokole wyszczególniono 17 pozycji takich jak buty, kołyska, beczułki, krajki. Odzyskano także zbiory z włodawskiego muzeum.
W kolejnych latach rozpoczęto inwentaryzację działu, uporządkowano odzyskane zbiory, które trafiły do magazynów w nowo wyremontowanym budynku przy ul. Lubelskiej 56 A, przekazanym na potrzeby działów etnografii i archeologii. W tym miejscu od 2007 roku funkcjonuje także wystawa stała „Powrót do przeszłości. Dzieje tradycyjnej kultury regionu chełmskiego”.
Najnowsza historia działu to aktywność na takich polach jak wystawiennictwo, praca naukowo-badawcza, publicystyczna, udział w konferencjach naukowych, konsultacje merytoryczne, działalność edukacyjna i popularyzatorska.
Kilkudziesięcioletnia historia działu etnografii w chełmskim muzeum świadczy o trosce tej instytucji o dziedzictwo kulturowe regionu. Eksponaty gromadzone w ramach działu stanowią świadectwo troski muzealników o zachowanie śladów materialnej i duchowej spuścizny mieszkańców Chełmszczyzny. Badania terenowe organizowane już przez Kazimierza Janczykowskiego pozwoliły zgromadzić zabytki, które, gdyby nie jego interwencja przepadłyby bezpowrotnie. Późniejsza działalność działu etnografii pozwoliła na dalsze poszerzanie zbiorów, ich opracowywanie naukowe oraz konserwację. Decyzja o likwidacji działu podjęta w latach 70-tych XX wieku przyczyniła się niestety do rozproszenia części zbiorów, pogorszenia ich stanu zachowania oraz niemożności prowadzenia badań oraz gromadzenia nowych nabytków przez kilkanaście lat. Reaktywacja działu rozpoczęta w 1995 roku pozwoliła na odzyskanie zbiorów, ich systematyczne opracowanie merytoryczne oraz wznowienie działalności wystawienniczej.
W latach 1995–2014 zorganizowano 30 wystaw prezentujących bogactwo sztuki ludowej ziemi chełmskiej, ale także dotyczących kultur pozaeuropejskich, m. in. afrykańskich, indyjskich.
Ostatnie dziesięciolecie (lata 2015-2025) obfitowało w szereg wydarzeń wystawienniczych, naukowych, edukacyjnych i popularyzatorskich. Zorganizowano 37 wystaw z zakresu dziedzictwa kulturowego ziemi chełmskiej oraz prezentujących kulturę regionu w szerszym ogólnokrajowym kontekście. Zbiory działu etnografii liczą obecnie niemal 2000 zabytków. Były prezentowane zarówno na własnych ekspozycjach, jak i na wystawach za granicą m.in. w Niemczech. Muzeum stanowiło miejsce spotkań z twórcami ludowymi, ekspertami z zakresu sztuki ludowej i kultur pozaeuropejskich, było przestrzenią wielu zarówno tradycyjnych, jak i nowatorskich warsztatów i lekcji muzealnych. Dotacje z Narodowego Centrum Kultury pozwoliły na realizację ważnych projektów z zakresu dziedzictwa kulturowego ziemi chełmskiej. Dzięki wsparciu Narodowego Instytutu Muzeów dział etnografii wzbogacił się o znaczące kolekcje blisko 60 dzieł takich artystów jak Stanisława Mąka, Jan Uścimiak i Roman Śledź. Działalność działu to także kilkanaście artykułów naukowych oraz dziesiątki publikacji popularnonaukowych. Historię działu etnografii po jego reaktywacji tworzyli: Bożena Dobosz, Iwona Jarszak-Gołub, Ewa Hordejuk, Małgorzata Podlewska-Bem, zaś obecnie dział tworzą: Ilona Sawicka i Michał Kowalik.
[1] Osobom zainteresowanym szczegółową historią pierwszych 80 lat funkcjonowania Działu Etnografii polecamy artykuł 80 lat chełmskiej etnografii. Historia Działu Etnografii Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza w Chełmie, w: Rocznik Chełmski, t. 19, Chełm 2015