Okna pamięci – Sonia i Szmuel Elster
Fot. Sonia Elster z domu Binsztok, Niemcy, 1947 rok
Zbiory Rywki Folkman
Sonia Elster z domu Binsztok urodziła się w 1921 roku jako najstarsze dziecko Itty z domu Perelmutter i Mottle Binsztoka. Rodzina matki pochodziła ze wsi Krobonosz pod Chełmem, ojciec zaś wywodził się z żydowskiej rodziny od pokoleń związanej z Chełmem. Sonia miała troje sióstr – Manię, Felę i Szejbę oraz dwóch braci – Natana i Barucha.
Dzieciństwo i jej młodość przypadły na okres, który wspominała jako czas bezpieczeństwa, stabilizacji i rozkwitu życia społeczności żydowskiej w Chełmie. Żydzi stanowili około połowy mieszkańców miasta i byli aktywni w handlu, bankowości, rzemiośle i przemyśle. W mieście działały liczne organizacje społeczne i religijne, a całe ulice i dzielnice były zamieszkane przez Żydów prowadzących niezależne życie w obrębie własnej kultury.
Wszystko zmieniło się 1 września 1939 roku. Niemieckie bombowce zaatakowały Chełm. Sonia wspomina, jak podczas pierwszego nalotu schroniła się z młodszym bratem na pobliskich polach, próbując osłonić go własnym ciałem. Wkrótce po tym, wraz z rodziną, opuściła tymczasowo miasto, by po kilku dniach powrócić do domu przy ulicy Zamojskiej.
Jej ojciec, nie wierząc, że Niemcy będą mordować cywilów, nie przewidywał skali nadchodzącej tragedii. W obawie przed wywózką młodych ludzi do pracy przymusowej nalegał, by Sonia opuściła Chełm. Wraz z grupą młodzieży, wśród których był Szmuel Elster jej bliski przyjaciel, a późniejszy mąż, przekroczyła granicę i przedostała się do sowieckiej strefy okupacyjnej na Ukrainie. Jak się później okazało, ta decyzja uratowała jej życie.
Jesienią 1939 roku Chełm został objęty represjami niemieckimi. W listopadzie naziści wydali rozkaz, by wszyscy żydowscy mężczyźni w wieku od 16 do 60 lat stawili się w centrum miasta. Większość z nich została zabrana i zmuszona do „Marszu Śmierci”, z którego tylko nieliczni ocaleli. Ojciec Soni uniknął tej tragedii dzięki interwencji córki Feli, która odwiodła go od pójścia na wezwanie. Niedługo później Sonia i jej ojciec próbowali zorganizować ucieczkę całej rodziny do Lubomla. Ostatecznie jednak, po rozmowie z osobą powracającą z Rosji, która opowiadała o głodzie i nędzy panujących w Związku Radzieckim, jej ojciec zdecydował się zostać z rodziną w Chełmie. Decyzja ta okazała się tragiczna w skutkach.
Tymczasem Sonia i Szmuel tułali się po miastach w ZSRR. Trafili ostatecznie do obozu pracy na Syberii. Przeżyli głód, choroby i niewyobrażalny trud przymusowej pracy. Pod koniec wojny los skierował ich do Uzbekistanu, gdzie 19 stycznia 1941 roku zawarli związek małżeński.
Przez cały ten czas nie mieli pojęcia o losie swoich bliskich i sytuacji w okupowanej Polsce.
Do Chełma powrócili po sześciu latach, w 1945 roku. To właśnie wtedy Sonia, po raz pierwszy poznała pełny obraz zagłady chełmskich Żydów. Zrozumiała wtedy, że straciła całą rodzinę — rodziców, siostry i braci.
Wspomnienia Soni Elster zostały opublikowane w książce: Sonia Binsztok, Podróż życia Soni Elster z domu Binsztok, Dokustori, Bar Ilan, 2017.
Photo. Sonia Elster née Binsztok, Germany, 1947
Rywka Folkman Collections
Sonia Elster née Binsztok was born in 1921 as the eldest child of Itta née Perelmutter and Mottle Binsztok. Her mother’s family came from the village of Krobonosz near Chełm, while her father came from a Jewish family long connected to Chełm. Sonia had three sisters Mania, Fela, and Szejba and two brothers Natan and Baruch. Her childhood and youth were spent in a period she later remembered as a time of safety, stability, and the flourishing of Jewish community life in Chełm. Jews made up about half of the city’s population and were active in trade, banking, crafts, and industry. The city was home to numerous social and religious organizations, and entire streets and neighborhoods were inhabited by Jews living independent lives within their own culture.
Everything changed on September 1, 1939. German bombers attacked Chełm. Sonia recalls how during the first air raid she took shelter with her younger brother in nearby fields, trying to shield him with her own body. Shortly afterward, she and her family temporarily left the city but returned after a few days to their home on Zamoyska Street.
Her father, not believing that the Germans would kill civilians, did not foresee the scale of the coming tragedy. Fearing the forced labor deportation of young people, he insisted that Sonia leave Chełm. Together with a group of youths, including Szmuel Elster her close friend and later husband she crossed the border and reached the Soviet-occupied zone in Ukraine. As it later turned out, this decision saved her life. In the autumn of 1939, Chełm was subjected to German reprisals. In November, the Nazis ordered all Jewish men aged 16 to 60 to report to the city center. Most were taken and forced on a “Death March,” from which only a few survived. Sonia’s father escaped this fate thanks to the intervention of her sister Fela, who convinced him not to respond to the summons. Soon afterward, Sonia and her father tried to organize the family’s escape to Luboml. However, after talking with a person returning from Russia who spoke of hunger and misery in the Soviet Union, her father decided to stay with the family in Chełm. This decision proved tragic.
Meanwhile, Sonia and Szmuel wandered through cities in the USSR. They eventually ended up in a labor camp in Siberia. They survived hunger, illness, and the unimaginable hardship of forced labor. Near the end of the war, fate led them to Uzbekistan, where on January 19, 1941, they were married.
Throughout this time, they had no knowledge of the fate of their loved ones or the situation in occupied Poland. They returned to Chełm after six years, in 1945. It was then that Sonia first learned the full extent of the annihilation of Chełm’s Jews. She realized that she had lost her entire family her parents, sisters, and brothers.
Sonia Elster’s memoirs were published in the book: Sonia Binsztok, The Journey of Sonia Elster née Binsztok, Dokustori, Bar Ilan, 2017.
Szmuel (Szloma) Elster, lata 30. XX wieku, Chełm
Zbiory Rywki Folkman
Szloma (Szmuel) Elster urodził się w 1918 roku jako syn Aszera Elstera, wdowca, który po raz drugi ożenił się z Rywką Weissman. Z tego małżeństwa przyszło na świat sześcioro dzieci: córki Lea, Gitla, Cina i Fajga oraz synowie Simcha i Szmuel. Po śmierci Aszera, która nastąpiła, gdy Szmuel miał trzy lata, ciężar utrzymania rodziny spadł na matkę. Rywka Weissman Elster podejmowała pracę zarobkową, dzierżawiąc sady i prowadząc handel owocami na lokalnym targu. Dochody były sezonowe i niestabilne. Zdarzały się zarówno lata urodzaju, jak i okresy dotkliwego niedostatku. W wieku 15 lat Szmuel rozpoczął pracę jako tynkarz w budownictwie u swojego wuja Szymela Elstera. Wspólnie z bratem Simchą dźwigał odpowiedzialność za rodzinę. Pomoc przychodziła również z zagranicy od przyrodniego brata, który wyemigrował do Stanów Zjednoczonych.
Szloma Elster był aktywnym członkiem społeczności żydowskiej w Chełmie, utalentowanym sportowcem i piłkarzem, reprezentującym lokalny żydowski klub sportowy „Makkabi Chełm”. W obliczu agresji niemieckiej we wrześniu 1939 roku, wraz z Sonią Binsztok opuścił Chełm i przedostał się na tereny ZSRR (zob. biogram: Sonia Elster z domu Binsztok).
Photo. Szmuel (Szloma) Elster, 1930s, Chełm
Rywka Folkman Collections
Szloma (Szmuel) Elster was born in 1918, the son of Aszer Elster, a widower who remarried Rywka Weissman. Together they had six children: daughters Lea, Gitla, Cina, and Fajga, and sons Simcha and Szmuel. Aszer died when Szmuel was only three years old, and the burden of supporting the family fell on his mother. Rywka Weissman Elster worked by leasing orchards and selling fruit at the local market. Her income was seasonal and unstable – some years were fruitful, while others brought severe poverty. At age 15, Szmuel began working in construction as a plasterer, employed by his uncle Szymel Elster. Together with his brother Simcha, he took on responsibilities to help support the family. Assistance also came from abroad – from a half-brother who had emigrated to the United States.
Szloma Elster was an active member of Chełm’s Jewish community and a talented athlete and footballer, representing the local Jewish sports club, “Makkabi Chełm.” In response to the German invasion in September 1939, he fled Chełm with Sonia Binsztok, crossing into Soviet territory (see: Biography of Sonia Elster, née Binsztok).
