Okna pamięci – Pola i Nusym Chajm Gojzen, Berko Hersz Feldhendler, Mordechaj Iwry
Fot. Od lewej: Pola Gojzen z domu Feldhendler, Berko Hersz Feldhendler,
Mordechaj Iwry, Nusym Chaim Gojzen
Zbiory Tiri Rabinovitz
Na przełomie XIX i XX wieku Chełm był miastem o bogatym życiu fotograficznym. Wzdłuż ruchliwej ulicy Lubelskiej, stanowiącej handlowe i kulturalne centrum miasta, funkcjonowały liczne zakłady fotograficzne prowadzone głównie przez żydowskich rzemieślników. Do najbardziej znanych należały: Atelier „Aurelia” przy Lubelskiej 69, „Venus” J. Wajntrauba przy Lubelskiej 70, „Foto Sztuka” (Lubelska 50), „Foto-Film” M. Feldmana (Lubelska 66), zakład Chaima Kronharca specjalizującego się w fotografii portretowej i dokumentacyjnej oraz „Raphael”, należący do Berko Hersza Feldhendlera.
Berko Hersz Feldhendler i zakład „Raphael”
Berko Hersz Feldhendler urodził się 2 stycznia 1900 roku w Zamościu jako syn Lejby i Szajndli z domu Goldcwajg. Już jako młody człowiek objął zakład fotograficzny „Raphael”, działający od 1901 roku. Początkowo zlokalizowany przy Lubelskiej 85, został później przeniesiony na Lubelską 68. Zakład szybko zyskał renomę jednego z najlepszych w Chełmie. Wykonywane tam zdjęcia dokumentowały życie codzienne mieszkańców, uroczystości rodzinne, wydarzenia miejskie, ale też przemiany historyczne, jakie zachodziły w mieście w pierwszych dekadach XX wieku.
Jedną z córek Berka i Jenty Feldhendlerów z domu Wasiłkowskich była Paulina (widoczna na zdjęciu), urodzona 14 grudnia 1904 roku. Jej mężem został Nusym Chaim Gojzen, syn Arona i Rywki z domu Holctreger, urodzony 17 grudnia 1897 roku. Prowadził sklep muzyczny oraz punkt sprzedaży aparatów radiowych „Radio-Telefunken” przy ulicy Lubelskiej 60 i 75. Rodzina mieszkała w kamienicy przy ulicy Uściługskiej 25, której współwłaścicielem był Aron Gojzen.
Mordko Iwry (widoczny na zdjęciu) urodził się 13 lutego 1899 roku w Chełmie, jako syn Szlojmy i Sury z Holcheperów. Od 1909 roku uczęszczał do Gimnazjum Filologicznego w Chełmie, które opuścił w 1915 roku. Kontynuował edukację w Odessie (VII Męskie Gimnazjum), które ukończył w 1918 roku. Następnie rozpoczął studia na Politechnice Warszawskiej, jednak z powodu zawieszenia zajęć wrócił do Chełma, gdzie działał w ludowej straży bezpieczeństwa po wycofaniu się wojsk austriackich. Po powrocie do Warszawy kontynuował studia prawnicze, których jednak nie ukończył. W Chełmie zamieszkał przy Hrubieszowskiej 35 w kamienicy należącej do ojca. 22 marca 1923 roku zawarł związek małżeńskich z Ruchlą Feldhendler . Doczekali się dwóch córek: Chemdy Haliny, nazywanej w domu Alą oraz Rywki Reny.
Mordechaj Iwry był aktywnym członkiem społeczno-politycznego życia Chełma. Zasiadał w Radzie Miejskiej, był ławnikiem magistratu, odpowiedzialnym m.in. za miejskie przedsiębiorstwa i opiekę społeczną. Z jego inicjatywy powstał sierociniec dla dzieci żydowskich i polskich. Jako działacz syjonistyczny działał w lokalnym Komitecie Zarządzającym, łącząc lokalne zaangażowanie z ideą budowy państwa żydowskiego w Palestynie.
Jego tragiczna śmierć z 29 lipca 1930 roku wstrząsnęła miastem. Został zamordowany we własnym mieszkaniu. Początkowo spekulowano o rabunku, jednak krążyły także pogłoski o politycznym motywie zbrodni. Pogrzeb Mordechaja Iwrego przerodził się w manifestację żałobną, która na wiele lat pozostawiła ślad w pamięci mieszkańców Chełma.
Wkrótce po jego śmierci, Ruchla Iwry wraz z młodszą córką Reną opuściły Chełm, udając się do ówczesnej Palestyny Mandatowej. To właśnie one zabrały ze sobą prezentowaną fotografię rodzinną – dziś jedną z nielicznych materialnych pamiątek po licznej i zasłużonej rodzinie, której większość członków zginęła podczas Zagłady.
Photo. From left: Pola Gojzen née Feldhendler, Berko Hersz Feldhendler,
Mordechaj Iwry, Nusym Chaim Gojzen
Tiri Rabinovitz Collections
At the turn of the 19th and 20th centuries, Chełm was a city with a rich photographic life. Along the busy Lubelska Street, the commercial and cultural center of the city, numerous photography studios operated, mainly run by Jewish craftsmen. Among the best known were: Atelier „Aurelia” at Lubelska 69, „Venus” of J. Wajntraub at Lubelska 70, „Foto Sztuka” (Lubelska 50), „Foto-Film” of M. Feldman (Lubelska 66), the studio of Chaim Kronharc specializing in portrait and documentary photography, and „Raphael,” owned by Berko Hersz Feldhendler.
Berko Hersz Feldhendler and the „Raphael” studio
Berko Hersz Feldhendler was born on January 2, 1900, in Zamość, son of Lejba and Szajndla née Goldcwajg. As a young man, he took over the „Raphael” photography studio, which had been operating since 1901. Initially located at Lubelska 85, it was later moved to Lubelska 68. The studio quickly gained a reputation as one of the best in Chełm. The photographs taken there documented the daily life of the residents, family celebrations, city events, as well as historical changes occurring in the city during the first decades of the 20th century.
One of Berko and Jenta Feldhendler’s daughters, née Wasiłkowska, was Paulina (visible in the photo), born on December 14, 1904. Her husband was Nusym Chaim Gojzen, son of Aron and Rywka née Holctreger, born on December 17, 1897. He ran a music store and a sales point for radio sets „Radio-Telefunken” at Lubelska Street 60 and 75. The family lived in a tenement at Uściługska Street 25, co-owned by Aron Gojzen.
Mordko Iwry (visible in the photo) was born on February 13, 1899, in Chełm, son of Szlojma and Sura née Holcheper. From 1909, he attended the Philological Gymnasium in Chełm, which he left in 1915. He continued his education in Odessa (7th Male Gymnasium), graduating in 1918. He then began studies at the Warsaw Polytechnic, but due to suspension of classes, he returned to Chełm, where he was active in the people’s security guard after the withdrawal of Austrian troops. Upon returning to Warsaw, he resumed law studies, which he did not complete. In Chełm, he lived at Hrubieszowska 35 in a tenement owned by his father. On March 22, 1923, he married Ruchla Feldhendler. They had two daughters: Chemda Halina, called Ala at home, and Rywka Rena. Mordechaj Iwry was an active member of Chełm’s social and political life. He served on the City Council, was a magistrate assessor responsible for municipal enterprises and social welfare. On his initiative, an orphanage for Jewish and Polish children was established. As a Zionist activist, he was involved in the local Managing Committee, combining local engagement with the idea of building a Jewish state in Palestine. His tragic death on July 29, 1930, shocked the city. He was murdered in his own apartment. Initially, robbery was suspected, but rumors also circulated about a political motive behind the crime. Mordechaj Iwry’s funeral turned into a mourning demonstration, leaving a lasting memory among Chełm’s residents for many years.
Shortly after his death, Ruchla Iwry and her younger daughter Rena left Chełm and went to Mandatory Palestine. They took with them the presented family photograph—today one of the few material mementos of a large and distinguished family, most members of which perished during the Holocaust.
